काठमाडौँ। रसुवामा बुधबार बिहान अचानक आएको भीषण बाढीले टिमुरे, स्याफ्रुबेँसीलगायतका क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। तिब्बततर्फबाट भोटेकोशी नदीमा अस्वाभाविक रूपमा ठूलो मात्रामा बाढी प्रवेश गरेको प्रारम्भिक जानकारी छ। बाढीको वास्तविक स्रोत र कारण भने अझै पुष्टि भइसकेको छैन।
बाढी बिहान करिब ९:१५ बजे तिब्बततर्फबाट भोटेकोशीमा प्रवेश गरेको जानकारी प्राप्त भएको बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ। त्यसपछि नदीमा पानीको बहाव एक्कासि बढेको थियो। बाढीले टिमुरे र स्याफ्रुबेँसी क्षेत्रमा बजार, बस्ती, सडक, पुल तथा जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुर्याएको प्रारम्भिक विवरणहरू आएका छन्।
रसुवाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी नरेन्द्र परियारका अनुसार जिल्लाको सदरमुकाम आसपास बाढी आउनुअघि उल्लेख्य वर्षा भएको थिएन। बाढी अचानक आएको र यसको स्रोतबारे यकिन भइनसकेको उनले बताएका छन्। स्थानीय तहमा भने बाढीले ठूलो क्षति पुर्याएको प्रारम्भिक विवरण प्राप्त भएको छ।
हिमताल विस्फोटको आशंका
बाढीको प्रकृति र तिब्बतबाट एक्कासि ठूलो मात्रामा पानी प्रवेश गरेको तथ्यका आधारमा तिब्बतमा रहेको कुनै हिमताल फुटेको अर्थात् Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) भएको हुनसक्ने प्रारम्भिक आशंका गरिएको छ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागको बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार बाढी अचानक आएको र तत्कालीन रूपमा स्थानीय वर्षासँग यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध नदेखिएकाले हिमताल विस्फोटको सम्भावना अध्ययन भइरहेको छ। घटनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन चिनियाँ पक्षसँग समन्वय तथा स्याटेलाइट तस्बिरमार्फत अध्ययन गर्ने काम भइरहेको छ।
तर अहिलेसम्म कुनै विशेष हिमताल फुटेको पुष्टि भएको छैन। त्यसैले घटनालाई अहिले नै निश्चित रूपमा ‘GLOF’ भन्नु वैज्ञानिक रूपमा हतार हुनेछ।
टिमुरे र स्याफ्रुबेँसीमा ठूलो क्षति
अचानक आएको बाढीले रसुवागढी नाका आसपासको क्षेत्र तथा टिमुरेमा ठूलो क्षति पुर्याएको प्रारम्भिक विवरण छ। स्थानीय अधिकारीहरूका अनुसार बजार क्षेत्र, भन्सार परिसर, पुल तथा अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुगेको छ। केही जलविद्युत् आयोजनासमेत प्रभावित भएका छन्।
बाढीको बहाव तलतर्फ बढ्न सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवनका नदी तटीय क्षेत्रमा उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरिएको छ। त्रिशूली नदी हुँदै बाढी मुग्लिनसम्म पुग्न सक्ने भएकाले नदी किनारमा बसोबास गर्ने तथा यात्रा गर्नेहरूलाई विशेष सावधानी अपनाउन भनिएको छ।
वर्षा नभएको ठाउँमा कसरी आयो यति ठूलो बाढी?
सामान्यतया बाढी भन्नासाथ अधिक वर्षा सम्झिने गरिन्छ। तर हिमाली क्षेत्रमा स्थानीय रूपमा वर्षा नभए पनि माथिल्लो भूभागमा पानी अचानक जम्मा भएर वा बरफ तथा हिमतालबाट ठूलो मात्रामा पानी फुट्दा तल्लो क्षेत्रमा केही समयमै विनाशकारी बाढी आउन सक्छ।
हिमताल विस्फोट त्यस्तै एउटा प्रक्रिया हो। हिमनदी पग्लिँदै जाँदा हिमनदीमा जमेर बसेको पानीको मात्रा बढ्दै जान्छ। त्यस्तो प्राकृतिक बाँध कमजोर हुँदा वा पहिरो, बरफको अस्थिरता अथवा अन्य कारणले बाँध भत्किँदा तालको पानी एकैपटक बाहिर निस्कन्छ। यसबाट केही मिनेट वा घण्टामै ठूलो बाढीको रूप लिन सक्ने भएकाले नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा पूर्वसूचना र तयारी अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
एक वर्षपछि फेरि रसुवामा उस्तै जोखिम
रसुवाले २०८२ असार २६ मा पनि तिब्बततर्फबाट आएको विनाशकारी बाढी सामना गरेको थियो। उक्त घटनापछि गरिएको अध्ययनमा तिब्बतको प्युरेपु हिमनदी क्षेत्रमा रहेको हिमतालबाट पानी अचानक बाहिरिएको र त्यसले नेपालतर्फ ठूलो बाढी ल्याएको निष्कर्षहरू सार्वजनिक भएका थिए।
आजको घटनासँग त्यही हिमताल वा त्यही क्षेत्रमा प्रत्यक्ष सम्बन्ध छ कि छैन भन्ने कुरा भने अहिले नै भन्न सकिने अवस्था छैन। त्यसका लागि नयाँ स्याटेलाइट तस्बिर र प्राविधिक अध्ययन आवश्यक हुनेछ।
तर लगातार दोहोरिइरहेका यस्ता घटनाले नेपाल–तिब्बत सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा हिमताल तथा हिमनदीजन्य जोखिमको पूर्वानुमान, निगरानी र सीमापार सूचना आदानप्रदानलाई अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।
जलवायु परिवर्तनसँगको सम्बन्ध के हो?
हिमताल विस्फोटलाई कुनै एउटा घटनामा मात्र जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष परिणाम भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर वैज्ञानिक अध्ययनहरूले हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि, हिमनदी पग्लिने क्रम र नयाँ तथा ठूला हिमताल बन्ने प्रक्रियाले GLOF को जोखिम बढाउन सक्ने देखाएका छन्।
त्यसैले आजको रसुवा बाढीको कारण अन्ततः GLOF पुष्टि भयो भने पनि यसको तत्काल कारण र दीर्घकालीन जलवायु पृष्ठभूमिलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नुपर्ने हुन्छ।
तत्कालको प्रश्न भने एउटै छ, तिब्बतमा वास्तवमा के भयो?
यसको उत्तरका लागि अहिले नेपालका अधिकारीहरूले स्याटेलाइट तस्बिर, जल प्रवाहसम्बन्धी तथ्यांक र चिनियाँ पक्षबाट प्राप्त सूचनाको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। त्यसबाट मात्रै आजको बाढी हिमताल विस्फोट, हिमनदीजन्य अन्य घटना वा कुनै फरक कारणबाट आएको हो भन्ने स्पष्ट हुनेछ।
