आगामी मनसुनमा कति सुरक्षित छ हाम्रो लाइफलाइन ?

वि.सं. २०८३ वैशाख २१ को साँझ करिब ६ बजे बीपी राजमार्गको लसकोट–घुमाउने खण्डमा जुन दृश्य देखियो, त्यसले आगामी मनसुनको भयावह चित्रलाई अगाडि ल्याएको छ । मुसलधुरे वर्षासँगै रोशी खोलामा अचानक आएको बाढीले पूर्वबाट काठमाडौँतर्फ आउँदै गरेका पाँचवटा माइक्रोबसलाई राजमार्गको बीचैमा एउटा टापु जस्तो बनाएर थुनिदियो । ती सवारी साधनमा सवार ८९ जना यात्रुहरू मृत्युको मुखमा पुगेका थिए । नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र नेपाली सेनाको संयुक्त टोलीले रातभरको कडा मिहिनेतपछि मात्र उनीहरूलाई जीवितै उद्धार गर्न सफल भयो । यो घटना केवल एउटा उद्धारको कथा मात्र होइन, यो त आउँदै गरेको मनसुनमा बीपी राजमार्गले भोग्न सक्ने चरम जोखिमको एउटा पूर्वसंकेत पनि हो ।

जापान सहयोग नियोग जाइकाको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा करिब २६ अर्ब जापानी येन खर्च गरेर निर्माण गरिएको एक सय ६० किलोमिटर लामो बीपी राजमार्ग नेपालको इन्जिनियरिङ क्षेत्रको एक महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ । तर, २०८१ र २०८२ सालका बाढी तथा पहिरोले यसलाई नराम्ररी थला पारिदिएको छ । विशेषगरी काभ्रेपलाञ्चोकको भकुण्डेबेंसीदेखि सिन्धुलीको नेपालथोकसम्मको करिब ३० किलोमिटर खण्ड अहिले अत्यन्तै जीर्ण अवस्थामा छ ।

यो खण्डका करिब ८ किलोमिटर सडक त पूर्ण रूपमा जगैदेखि बगाएको छ, जहाँ अहिले नदीको बगरमा अस्थायी डाइभर्सन बनाएर गाडी चलाइँदै आएको छ । यी डाइभर्सनहरू यति कमजोर छन् कि सामान्य वर्षामा पनि रोशी खोलाको बहाव बढ्ने बित्तिकै ती बगाउँछन् र यातायात ठप्प हुन्छ । यो साताको सुरुवातमै डाइभर्सन बगाएर सडक पटक–पटक अवरुद्ध हुनुले आगामी मनसुनमा यो सडकको सुरक्षालाई लिएर गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ ।

हाइड्रोडाइनामिक मोडलिङ र विभिन्न प्राविधिक अध्ययनहरूले रोशी खोला क्षेत्रको भौगोलिक जटिलतालाई प्रस्ट पारेका छन् । रोशी जलाधार क्षेत्र ठाडो भू–बनोट र खुकुलो माटो भएको क्षेत्र हो, जहाँ भारी वर्षा हुने बित्तिकै आकस्मिक बाढीको उच्च सम्भावना रहन्छ । बाढीको तीव्रता र भौतिक क्षतिका विषयमा भएको विभिन्न अध्ययनका अनुसार, रोशी खोलाको बाढीको मात्रा एक सयदेखि एक हजार एक सय घनमिटर प्रतिसेकेन्डसम्म पुग्न सक्छ । यस्तो प्रवाहले नदी किनारमा रहेका अस्थाई डाइभर्सनहरूलाई क्षणभरमै नामेट पारिदिन सक्छ । विपी राजमार्गको चौकीडाँडा, कटुन्जेबेसी, चारसयबेसी, माम्ती, घुमाउने र पिप्ले जस्ता क्षेत्रहरूलाई अत्यन्त उच्च जोखिम युक्त क्षेत्रका रूपमा पहिचान गरिएको छ । यी ठाउँहरूमा सडकको जग नै नरहेकाले नदीको बहाव सडककै सतहमा पुग्ने गरेको छ । रोशी क्षेत्रमा सञ्चालित दर्जनौँ क्रसर उद्योगहरूले जथाभाबी फ्याँकेका ढुङ्गा, गिट्टी र माटोले नदीको सतह बढाएको छ, जसका कारण थोरै पानी पर्दा पनि बाढी बस्ती र सडकमा पस्ने गरेको प्राविधिक प्रतिवेदनले देखाएको छ । यो सडक १६ टनसम्मको सवारी भार धान्नका लागि डिजाइन गरिएको भए पनि अहिले २५ टनसम्मका ट्रिपरहरू निर्बाध रूपमा चल्दा सडकको जग थप कमजोर भएको छ ।

पुनर्निर्माणको सुस्त गतिः मुखैमा मनसुन

सरकारले बीपी राजमार्गको स्थायी पुनर्निर्माणका लागि ८ दशमलव ५ अर्ब रुपैयाँ स्रोत सुनिश्चित गरेको छ । जसमध्ये काभ्रे खण्डका लागि ७ दशमलव ५ अर्ब र सिन्धुली खण्डका लागि १ अर्ब बजेट छुट्याइएको छ । तर, पुनर्निर्माणको हालसम्मको भौतिक प्रगति भने केवल २५ देखि २६ प्रतिशतको हाराहारीमा मात्र सीमित छ ।

डिभिजन सडक कार्यालय भक्तपुरका अनुसार, मनसुन सुरु हुनुअघि नै जोखिमपूर्ण खण्डहरूमा पक्की पर्खाल निर्माण गरेर सडकलाई पुरानै स्थानमा फर्काउने लक्ष्य राखिएको छ । तरपनि, हालसम्मको प्रगति हेर्दा जेठ मसान्तसम्ममा सबै गाडीहरूलाई नदीको बगरबाट हटाएर सडककै सतहमा ल्याउन कठिन देखिन्छ । यदि मनसुनको मध्येसम्म डाइभर्सनकै भरमा सवारी चलाउनुपर्ने अवस्था आएमा, बीपी राजमार्ग मृत्युको पासो बन्न सक्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिएका छन् ।

बाढी र पहिरोले केवल सडक मात्र बिगार्दैन, यसले सिंगो जनजीवनलाई नै अस्तव्यस्त बनाउँछ । २०८१ असोजको बाढीले मात्र कृषि क्षेत्रमा ६ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको क्षति पुर्याएको थियो । आगामी मनसुनमा सडक अवरुद्ध भएमा तराईबाट काठमाडौँतर्फ आउने तरकारी, फलफूल र खाद्यान्नको ढुवानी रोकिँदा बजारमा मूल्यवृद्धि र अभाव हुने निश्चित छ ।

यसअघिका बाढीले ६२ वटा स्वास्थ्य संस्था र करिब एक सय ९० विद्यालयहरूमा क्षति पुर्याएको थियो । जसबाट २३ हजारभन्दा बढी बालबालिका प्रभावित भएका थिए । सडक सम्पर्क विच्छेद हुँदा आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवाबाट ग्रामीण जनता वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । दैनिक ३ हजारभन्दा बढी सवारी साधन चल्ने यो राजमार्ग चाडपर्वका बेला १० हजारदेखि १५ हजारसम्म पुग्छ । मनसुनमा सडक बन्द भएमा पूर्व र काठमाडौँबीचको लाइफलाइन नै काटिनेछ ।

जब बीपी राजमार्ग बन्द हुन्छ, तब सबैको नजर पुष्पलाल मध्यपहाडी राजमार्गमा पर्छ । सिन्धुलीको खुर्कोटबाट रामेछापको मन्थली, दोलखाको तामाकोशी र चरीकोट हुँदै खाँडीचौरबाट अरनिको राजमार्ग समातेर काठमाडौँ आइपुग्ने यो मार्ग अहिलेको एक मात्र भरपर्दो विकल्प बनेको छ । तर, यो बाटो लामो छ र यसका केही खण्डहरू पनि बाढीले गर्दा कमजोर भएका छन् । खुर्कोटको मोटरेबल पुल र सित्खाको पुललाई पूर्ण रूपमा प्रयोगमा ल्याउन सकेमा मात्र केही हदसम्म वैकल्पिक ट्राफिक व्यवस्थापन सम्भव हुनेछ ।

मनसुनको जोखिमलाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिए पनि सही तयारी र सचेतनाले मानवीय र भौतिक क्षति कम गर्न सकिन्छ । यात्रा सुरु गर्नुअघि रेडियो, टेलिभिजन वा प्रहरीको १०० र ट्राफिकको १०३ नम्बरमा फोन गरेर सडकको अवस्था बुझ्नु अनिवार्य हुन्छ । धेरैजसो दुर्घटना चालकको लापरवाहीले हुने गरेको पाइएको छ । सोमबारको घटनामा पनि प्रहरीको चेतावनीलाई बेवास्ता गर्दै बाढीमा गाडी हाल्ने पाँचजना चालकहरूलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको छ । वर्षाका बेला गति कम गर्ने, हेडलाइटको सही प्रयोग गर्ने र जथाभाबी ओभरटेक नगर्ने जस्ता नियम पालना गर्नुपर्छ । यो राजमार्ग प्रयोग गर्दा जापानी प्राविधिकहरूले तोकेको १६ टनको सीमालाई कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ । बढी लोड बोक्ने ट्रिपरहरूलाई मनसुन अवधिभर यो सडकमा चल्न रोक लगाउनु नै बुद्धिमानी हुनेछ । नदी किनारमा आरसीसी रिटेनिङ वाल र माइक्रो–पाइल जस्ता प्रविधिहरू प्रयोग गरेर सडकको जग मजबुत बनाउनुपर्छ । स्थायी पुलहरूको निर्माण कार्यलाई तीव्रता दिनुपर्छ । सडक विभाग, जिल्ला प्रशासन र सुरक्षा निकायहरूबीच २४सै घण्टा समन्वय हुनुपर्छ । सडक अवरुद्ध हुने बित्तिकै खुलाउनका लागि हेभी मेसिनरीहरू उच्च जोखिमका ठाउँहरूमा तयारी अवस्थामा राख्नुपर्छ ।

बीपी राजमार्ग केवल एउटा सडक मात्र होइन, यो पूर्व र मध्य नेपाललाई जोड्ने आर्थिक र सामाजिक मुटु हो । आगामी मनसुन यो राजमार्गका लागि एउटा अग्निपरीक्षा साबित हुने देखिन्छ । जबसम्म स्थायी पुनर्निर्माण सकिँदैन, तबसम्म यात्रु, चालक र सरकार सबैले उच्च सतर्कता अपनाउनुको विकल्प छैन । रोशीको उर्लँदो भेललाई सम्मान गर्दै, प्रकृतिको नियम बुझेर गरिएको यात्रा नै सुरक्षित यात्रा हुनेछ । सडक बनाउने काम इन्जिनियरहरूको हो, तर सडकमा ज्यान जोगाउने जिम्मा भने हामी सबैको हो ।